روز پاسداشت قصه، تخیل و کودکی
برای فهم جایگاه روز ادبیات کودک و نوجوان، باید کمی به عقب بازگردیم و مسیر تاریخی این حوزه را مرور کنیم. ادبیات کودک در ایران، مانند بسیاری از فرهنگهای دیگر، ابتدا در قالب ادبیات شفاهی شکل گرفت: لالاییها، متلها، افسانهها، چیستانها، ترانههای بازی، قصههای عامیانه و روایتهایی که نسل به نسل منتقل میشدند. در این سنت، کودک مخاطبی مستقل به معنای امروزی نبود، اما جهان روایی خاص خود را داشت؛ جهانی که در آن خیال، حکمت، ترس، طنز، آموزش و سرگرمی درهم میآمیخت.
برق و صنعت سهند انتخابی هوشمند
۱۸ تیر در تقویم رسمی ایران، «روز ملی ادبیات کودک و نوجوان» است؛ روزی که نامش با یاد زندهیاد مهدی آذریزدی گره خورده و بهانهای است برای بازخوانی مسیری که ادبیات کودک و نوجوان ایران در بیش از یک قرن گذشته پیموده است. این روز، تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ فرصتی است برای تأمل درباره ادبیاتی که در شکلگیری تخیل، زبان، هویت و حافظه جمعی نسلهای ایرانی نقشی تعیینکننده داشته است. اگر ادبیات بزرگسال را آینه تجربههای پیچیده زیست انسانی بدانیم، ادبیات کودک و نوجوان را باید نخستین پنجرهای دانست که کودک از خلال آن با جهان، با زبان، با اخلاق، با رؤیا و با امکان روایتکردن آشنا میشود.
در ایران، ادبیات کودک و نوجوان مسیری پرفرازونشیب را طی کرده است؛ از قصههای شفاهی مادربزرگها و روایتهای عامیانه و متون کهن بازنویسیشده برای کودکان تا شکلگیری نهادهای تخصصی، پیدایش مجلات کودک، تولد ادبیات تألیفی مدرن، رونق تصویرگری، و ظهور نسلهای مختلفی از نویسندگان و شاعران که هر یک به سهم خود این قلمرو را گسترش دادهاند. ۱۸ تیر، در چنین چشماندازی، روز یادکرد از یک فرد یا یک نسل نیست؛ روز پاسداشت سنتی زنده و اثرگذار در فرهنگ ایرانی است.
چرا ۱۸ تیر «روز ملی ادبیات کودک و نوجوان» شد؟
نامگذاری ۱۸ تیر به عنوان «روز ملی ادبیات کودک و نوجوان» به سالروز درگذشت مهدی آذریزدی بازمیگردد؛ نویسندهای که بسیاری او را یکی از مهمترین چهرههای تاریخ ادبیات کودک ایران و «پدر ادبیات کودک و نوجوان ایران» میدانند. آذریزدی در ۱۸ تیر ۱۳۸۸ درگذشت و چندی بعد، پیشنهاد ثبت این روز در تقویم رسمی کشور به عنوان روز ادبیات کودک و نوجوان مطرح شد. این پیشنهاد در نهایت با پیگیریهای فرهنگی و در فرایند ثبت مناسبتهای رسمی، به نتیجه رسید و ۱۸ تیر به عنوان روزی برای بزرگداشت ادبیات کودک و نوجوان در تقویم ایران جای گرفت. گزارشها و روایتهای منتشرشده درباره این نامگذاری نشان میدهد که انتخاب این تاریخ، بیش از هر چیز به جایگاه مهدی آذریزدی در آشناکردن کودکان ایرانی با متون کلاسیک و حکایات اخلاقی و تعلیمی ادبیات فارسی مربوط بوده است.
این نامگذاری از یک جهت نیز معنادار است: ادبیات کودک و نوجوان در ایران، برخلاف برخی شاخههای ادبی دیگر، تا مدتها به صورت نهادی و رسمی چندان جدی گرفته نمیشد و بیشتر در حاشیه ادبیات «اصلی» قرار داشت. ثبت روزی مستقل برای این حوزه، نوعی بهرسمیتشناختن اهمیت آن در نظام فرهنگی کشور بود؛ اهمیتی که نه فقط در سطح آموزش و تربیت، بلکه در سطح زبان فارسی، انتقال میراث ادبی، و پرورش ذوق و تخیل نسلهای آینده معنا پیدا میکند.
مهدی آذریزدی؛ پیر قصهگوی ادبیات کودک ایران
نام ۱۸ تیر، پیش از هر چیز با مهدی آذریزدی پیوند خورده است؛ نویسندهای که سهم او در مردمیکردن و کودکانهکردن متون کهن فارسی انکارناپذیر است. آذریزدی در سال ۱۳۰۰ در یزد متولد شد و در طول زندگی خود، با امکاناتی محدود اما پشتکاری مثالزدنی، به یکی از پرخوانندهترین و اثرگذارترین نویسندگان کودک ایران بدل شد. مهمترین اثر او مجموعه «قصههای خوب برای بچههای خوب» است؛ مجموعهای که برای چند نسل از کودکان ایرانی، دروازه ورود به جهان متون کلاسیک فارسی و اسلامی بود.
اهمیت آذریزدی فقط در بازنویسی متون کهن خلاصه نمیشود؛ او در واقع کوشید میان جهان کودک معاصر و میراث عظیم ادبی و اخلاقی ایران پلی قابلفهم بزند. او حکایتها و قصههایی را از آثاری چون کلیله و دمنه، مرزباننامه، مثنوی معنوی، گلستان سعدی، سندبادنامه و دیگر متون کلاسیک برگزید و با زبانی سادهتر، روانتر و نزدیکتر به فهم کودک بازنویسی کرد. در روزگاری که ادبیات کودک در ایران هنوز ساختار حرفهای و گسترده امروز را نداشت، این کار آذریزدی نقشی بنیادین ایفا کرد: او نشان داد که ادبیات کودک صرفاً سرگرمی نیست، بلکه میتواند راهی برای آشناکردن نسل جدید با ذخیره فرهنگی و ادبی یک ملت باشد.
با این همه، جایگاه آذریزدی فقط از سر نوستالژی نیست. آثار او به بخشی از حافظه فرهنگی ایرانیان تبدیل شده است. بسیاری از کودکانی که در دهههای ۴۰، ۵۰، ۶۰ و حتی ۷۰ با کتابهای او بزرگ شدند، نخستین مواجههشان با ادبیات فارسی، با پند و حکمت، و با قصهگویی مکتوب را مدیون او هستند. به همین دلیل است که ۱۸ تیر، بیش از آنکه صرفاً سالروز درگذشت یک نویسنده باشد، روز یادآوری نقش نویسندهای است که ادبیات کودک را در پیوند با میراث کلاسیک ایران تعریف کرد.
0-3 ساله
3-5 ساله
5-7 ساله
7-11 ساله
11-13 ساله
+13 ساله
داستان
علمی و دانستنی
آموزش و مهارت
بازی، هوش و سرگرمی
زندگینامه و مشاهیر